Een gevangenis is meestal een gebouw waar je liever niet komt. Toch zijn sommige gevangenissen vanwege hun geschiedenis en architectuur een bezoek waard. De Nederlandse koepelgevangenissen zijn daar een mooi voorbeeld van. Er zijn er nog drie: in Arnhem, Breda en Haarlem.
De naam zegt het al: de gevangenissen hebben een opvallende ronde vorm, met een grote koepel boven de centrale ruimte. Het ontwerp is gebaseerd op het ‘panopticonprincipe’, bedacht door de Britse filosoof Jeremy Bentham. Vanuit een centrale bewakingstoren konden bewakers de cellen rondom in de gaten houden, terwijl gevangenen niet konden zien of er op dat moment naar hen werd gekeken. Het idee was dat de onzekerheid over het moment waarop ze werden geobserveerd, ervoor zou zorgen dat ze zich beter aan de regels hielden. Panopticon komt uit het Grieks en betekent zoiets als ‘alziend’.
De koepelgevangenissen in Arnhem en Breda werden ontworpen door gevangenisarchitect Johan Frederik Metzelaar. De Arnhemse Koepel werd gebouwd tussen 1882 en 1886 en bleef tot 2015 in gebruik als gevangenis. Daarna diende het gebouw tijdelijk als opvanglocatie voor vluchtelingen. Inmiddels is de Koepel een rijksmonument en evenementenlocatie. In 2026 kon je er zelfs je stem uitbrengen tijdens de gemeenteraadsverkiezingen: een bijzondere nieuwe bestemming voor een plek die ooit juist symbool stond voor het ontnemen van vrijheid.
Zelf ben ik inmiddels twee keer in de Arnhemse Koepel geweest. De eerste keer tijdens een rondleiding, waarbij vooral de enorme centrale ruimte en de rijen cellen indruk maakten. De tweede keer ging ik erheen om te ontsnappen. Niet echt natuurlijk: ik deed mee aan een escaperoom. Samen met anderen probeerde ik aanwijzingen te vinden, puzzels op te lossen en binnen de tijd weer naar buiten te komen. Een nogal toepasselijke activiteit op deze plek.
En ja: het is gelukt.
De foto’s bij dit blog zijn gemaakt tijdens deze twee bezoeken. De Koepel is allang geen gevangenis meer, maar de bijzondere architectuur herinnert nog altijd aan de oorspronkelijke functie van het gebouw.
Bronnen
Zandkorrel Reisinspiratie 